Trước hết, ông Nguyễn Xuân Bình chỉ ra vị thế của Mỹ và Iran, từ đó đánh giá tương quan lợi thế trong đàm phán và dự báo kết quả.
Vị thế của Mỹ hiện tại đang chịu nhiều sức ép. Tổng thống Donald Trump đối mặt với chỉ trích khi Mỹ là bên khơi mào xung đột nhưng hệ quả lan rộng toàn cầu, đặc biệt sau khi Iran phong tỏa eo biển Hormuz.
Hiện ông Trump có hai áp lực chính có thể quan sát rõ.
Thứ nhất là giá năng lượng tăng kéo theo sức ép lạm phát, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, cũng là nguyên nhân chính khiến tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Donald Trump tụt xuống mức rất thấp so với các kỳ trước.
Thứ hai, trong bối cảnh chuẩn bị cho bầu cử giữa nhiệm kỳ, áp lực từ cử tri đối với ông Trump gia tăng. Nếu không xử lý thỏa đáng, rủi ro đối với Đảng Cộng hòa là mất quyền kiểm soát một trong hai Thượng viện hoặc Hạ viện, qua đó hạn chế khả năng triển khai các chính sách trong nửa sau nhiệm kỳ.
Ở vị thế của Iran, dù chịu tổn thất lớn nhưng nước này vẫn chưa đạt được cam kết rõ ràng cho tương lai, nên khó chấp nhận kết thúc xung đột một cách “lơ lửng”. Tuy nhiên, Iran đang nắm lợi thế quan trọng khi kiểm soát “át chủ bài” - eo biển Hormuz, một điểm then chốt của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.
“Phân tích vị thế giữa hai bên và xét một cách tương quan, lợi thế trong đàm phán hiện nghiêng nhiều hơn về phía Iran”, ông Bình đánh giá.
 |
Theo ông Nguyễn Xuân Bình, lợi thế trong đàm phán hiện nghiêng nhiều hơn về phía Iran. |
Về đàm phán, phía Mỹ đưa ra một danh sách khoảng 15 điều kiện, trong khi Iran đưa ra 10 điều kiện và có sự khác biệt rất lớn giữa hai danh sách này. Qua nghiên cứu và tổng hợp, ông Bình rút gọn lại còn hai cặp lợi ích chính.
Nhóm thứ nhất là khả năng Mỹ nới lỏng các biện pháp trừng phạt, đổi lại Iran chấp nhận từ bỏ chương trình làm giàu uranium phục vụ mục đích quân sự. Ông Bình cho rằng đây là cặp lợi ích tương đối cân bằng, hai bên có thể không đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nhau, nhưng vẫn có khả năng tìm được tiếng nói chung. Xác suất đạt được đồng thuận ở nhóm lợi ích này vào khoảng 80%.
Nhóm thứ hai khó khăn hơn, liên quan đến cam kết an ninh dài hạn. Để Iran chấp nhận dừng xung đột tại thời điểm này, một trong những điều kiện quan trọng là Mỹ và các đồng minh phải cam kết không gây hấn trong tương lai. Nếu Iran mở lại eo biển nhưng vẫn đối mặt nguy cơ bị tấn công bất cứ lúc nào, đó không phải là một kết cục chấp nhận được, nhất là khi nước này đã chịu thiệt hại đáng kể về cơ sở hạ tầng. Vì vậy, để đổi lại việc mở cửa eo biển Hormuz, Iran cần cam kết rõ ràng từ Mỹ và Israel về việc không tấn công nữa.
Tuy nhiên, điều này rất khó đạt được. Thực tế cho thấy, tuyên bố ngừng bắn gần đây mang tính đơn phương từ phía Mỹ, trong khi Israel vẫn duy trì lập trường cứng rắn và sẵn sàng tiếp tục chiến dịch, bất kể có sự tham gia của Mỹ hay không. Mục tiêu ban đầu của Israel là làm suy yếu Iran để họ vươn lên thành một cực mới tại Trung Đông, đồng thời loại bỏ rủi ro liên quan đến chương trình hạt nhân. Trong bối cảnh Iran chưa chấp nhận từ bỏ hoàn toàn chương trình làm giàu uranium, rất khó để Israel tìm được một điểm hài lòng để dừng lại. Xác suất để hai bên tìm được tiếng nói chung chỉ khoảng 50 - 60%.
“Tôi kỳ vọng hai bên sẽ mỗi bên nhượng bộ một bước, nhưng kết thúc của xung đột khó đạt trạng thái “có hậu” cho cả hai phía, mà chỉ dừng ở mức thỏa hiệp khoảng 60 – 70%.
Theo kịch bản này, Mỹ có thể chấp nhận việc Iran chỉ mở một phần eo biển Hormuz, đồng thời cho phép thu phí đối với các tàu qua lại. Ở chiều ngược lại, Iran có thể chấp nhận một cam kết từ phía Mỹ về việc không tiếp tục gây hấn trong tương lai, nhưng vẫn phải đối mặt với rủi ro xung đột kéo dài từ Israel. Việc mở cửa một phần eo biển cũng nhằm tạo sức ép và kìm hãm các lực lượng ủng hộ Israel, qua đó đóng vai trò như một yếu tố “bảo hiểm” trước nguy cơ tiếp tục bị tấn công”, ông Bình phân tích.
Khi đó, giá dầu khó quay về mức trước xung đột (60 – 70 USD/thùng) mà nhiều khả năng duy trì trên 90 USD/thùng.
