Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, sáng 6/11, Quốc hội thảo luận về dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi).
Luật không thiếu chế tài, cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu
Theo đại biểu Lê Hoàng Anh (Gia Lai), Luật năm 2023 đã qua 5 lần sửa đổi, bổ sung và nếu dự thảo này được thông qua thì chỉ sau 38 tháng đã bị thay thế. Nhưng đại biểu cho rằng, thứ biến động nhiều nhất lại chính là hạn mức chỉ định thầu - từ 1 tỷ lên 5, rồi 30 tỷ trong khoảng hai năm.
Văn bản luật đứng yên mà luật chơi vẫn đổi theo nghị định thì doanh nghiệp vẫn bất an, trái với yêu cầu “ổn định lâu dài” của Nghị quyết 68.
“Và cần nhìn thẳng, các vụ án lớn như Việt Á, AIC đều bị xử lý theo luật hiện hành. Luật không thiếu chế tài, cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu”, ông nói.
Đại biểu Lê Hoàng Anh. Ảnh: QH.
Theo đại biểu, cứ có sai phạm lại sửa luật thì rơi vào vòng “siết - nới”: siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng. “Xe hỏng phanh thì phải sửa phanh, không phải thay biển báo”, ông ví von.
Từ đó, ông đề nghị luật khung thì cái khung phải nằm trong luật - hạn mức trần và các trường hợp chỉ định thầu phải do Quốc hội quyết định.
Ông cũng lưu ý, cần dồn nguồn lực cho thực thi: liên thông dữ liệu đấu thầu, hải quan, thuế, y tế, cảnh báo - điều dự thảo Nghị định chưa quy định cụ thể; đồng thời, bổ sung điều khoản đánh giá để lần sửa sau dựa trên số liệu, không dựa trên vụ việc.
Đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) nhìn nhận, đấu thầu là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực, thông đồng và gian lận. Vì vậy, bên cạnh tạo thuận lợi cho các chủ thể tham gia, dự thảo luật cần có cơ chế kiểm soát chặt chẽ để bảo đảm cạnh tranh thực chất.
Theo ông, thực tế có tình trạng thông đồng, móc ngoặc giữa một số chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn, thẩm định giá và nhà thầu nhằm nâng khống giá hoặc cài cắm những tiêu chí kỹ thuật, hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác.
Đáng chú ý, có trường hợp doanh nghiệp thỏa thuận trước về giá trúng thầu, phân chia vai trò "quân xanh", "quân đỏ", tạo ra những cuộc đấu thầu "có vẻ cạnh tranh, nhưng thực chất kết quả đã được dàn xếp".
Không chỉ trong khu vực công, ông Kiên cho hay, hành vi thông đồng còn xuất hiện ở khu vực tư, nhằm nâng khống giá thiết bị, vật tư đầu vào, tăng chi phí đầu tư kinh doanh để giảm nghĩa vụ thuế.
Từ đó, ông đề nghị bổ sung các hành vi bị cấm, trong đó có việc sử dụng doanh nghiệp có chung quan hệ sở hữu, quản lý hoặc chủ thể hưởng lợi để dàn xếp kết quả lựa chọn nhà thầu.
Ông cũng đề xuất cấm hành vi thông đồng giữa chủ đầu tư, bên mời thầu, đơn vị tư vấn và nhà thầu nhằm xây dựng hồ sơ mời thầu, tiêu chuẩn đánh giá hoặc yêu cầu kỹ thuật tạo lợi thế không bình đẳng cho một nhóm doanh nghiệp.
Đại biểu kiến nghị tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để phát hiện dấu hiệu bất thường về giá, tỷ lệ trúng thầu và quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu.
Tuy nhiên, ông lưu ý, các cảnh báo phải được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh khách quan, không được coi là căn cứ duy nhất chứng minh vi phạm.
Phải sử dụng đồng tiền của nhân dân, đồng tiền của nhà nước hiệu quả nhất
Phát biểu giải trình cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu rõ, về các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, tinh thần là mở rộng nhiều hình thức lựa chọn. Ngoài đấu thầu cạnh tranh, còn có đàm phán cạnh tranh, chỉ định thầu và nhiều hình thức khác.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn. Ảnh: Như Ý.
Theo bộ trưởng, phải có tiêu chuẩn, tiêu chí quy định và kiểm tra, giám sát để lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư thực sự công khai, minh bạch, tránh việc lợi dụng chính sách.
Trước việc các đại biểu Quốc hội quan tâm về hiệu quả, chất lượng của công tác đấu thầu, đặc biệt tình trạng khá phổ biến là bỏ giá rất thấp, không quan tâm đến chất lượng và thời gian thực hiện, bộ trưởng cho biết, dự thảo luật đã quy định bổ sung việc tập trung đánh giá tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp cả tiêu chí kỹ thuật và tiêu chí giá, bảo đảm lựa chọn được nhà thầu có chất lượng tốt nhất để triển khai dự án.
Về quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, theo bộ trưởng, sẽ đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo đúng tinh thần của Trung ương là phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát, đảm bảo lựa chọn được nhà thầu tốt nhất.
“Như chúng tôi đã báo cáo, năm 2025, chúng ta có gần 600.000 gói thầu và đã phân cấp, phân quyền để chỉ định khoảng trên 72%. Và qua đánh giá, việc phân cấp phân quyền đã có hiệu quả, xuất phát từ những vụ án lớn ví dụ như Việt Á, Việt Mỹ đều có đấu thầu đúng quy định”, bộ trưởng nói.
Bộ trưởng nhấn mạnh, hiện nay, căn cứ vào điều kiện cụ thể, sẽ giao trách nhiệm cho người đứng đầu quyết định và chịu trách nhiệm để “làm sao sử dụng đồng tiền của nhân dân, đồng tiền của nhà nước hiệu quả nhất”.
