Nhiều năm qua, quá trình đô thị hóa khiến không gian ven sông Hồng phát triển thiếu đồng bộ. Ảnh: H.P.
Quy hoạch sông Hồng đang mở ra cơ hội kiến tạo một hành lang xanh quy mô lớn, đưa người dân đến gần hơn với dòng sông đã gắn bó với lịch sử hình thành, phát triển của Thăng Long - Hà Nội.
Quỹ tài nguyên sinh thái đặc biệt
Nhiều năm qua, quá trình đô thị hóa khiến không gian ven sông Hồng phát triển thiếu đồng bộ. Hai bên bờ sông vẫn tồn tại tình trạng sử dụng đất chưa hợp lý, hạ tầng kết nối còn hạn chế, nhiều khu vực bị lấn chiếm…, làm suy giảm giá trị cảnh quan và môi trường. Trong khi đó, khu vực sông Hồng lại sở hữu nguồn tài nguyên sinh thái đặc biệt hiếm có. Theo Đồ án điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, toàn khu vực có diện tích hơn 11.400ha, trong đó khoảng 3.626ha mặt nước, phần lớn là dòng sông cùng hàng nghìn hecta đất nông nghiệp, bãi bồi và hệ thống di sản văn hóa phong phú.
Điểm nổi bật của quy hoạch là định hướng dành hơn 3.500ha cho 11 dự án công viên, hành lang sinh thái, vùng trữ nước và không gian bán ngập. Quỹ không gian xanh này được phát triển song song với quy mô dân số dự kiến từ 800.000 đến 1,2 triệu người, tạo nền tảng cho mô hình đô thị vừa phát triển vừa bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Quan trọng hơn, Hà Nội đang chuyển đổi tư duy từ một đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”. Không gian ven sông sẽ được tổ chức theo hướng tích hợp giữa sinh thái, đô thị, lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng, thay vì chỉ tập trung vào khai thác quỹ đất xây dựng. Một trong những điểm nhấn của quy hoạch là hình thành Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Đây không chỉ là tuyến giao thông mà là không gian tổng hợp kết nối hai bờ sông bằng hệ thống cây xanh, công viên, quảng trường, bến thủy, đường đi bộ, đường xe đạp và các khu sinh hoạt cộng đồng. Định hướng này giúp tăng khả năng tiếp cận của người dân với dòng sông, biến bờ sông trở thành không gian công cộng liên tục thay vì những khu vực bị chia cắt bởi đê điều hoặc hạ tầng khép kín.
Anh Nguyễn Văn Kỳ (người dân Nhật Tảo, phường Phú Thượng) cho biết, người dân địa phương rất kỳ vọng vào quy hoạch mới. Hơn thế, trong bối cảnh Hà Nội đô thị hóa nhanh, việc dành quỹ đất cho công viên, cây xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng sẽ tạo nên những giá trị bền vững cho nhiều thế hệ, đồng thời góp phần gắn kết cư dân các khu vực ven sông.
Ở góc độ chuyên môn, TS Trần Ngọc Chính - Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, khai thác sông Hồng không đồng nghĩa với gia tăng diện tích đất xây dựng. Mục tiêu cốt lõi là bảo vệ dòng chảy, gìn giữ cảnh quan và tạo lập những không gian phục vụ cộng đồng, kết hợp hài hòa giữa giao thông, cây xanh, công viên và các hoạt động văn hóa, giải trí. Theo ông Chính, chính những giá trị về kiến trúc, cảnh quan và môi trường mới là nền tảng tạo động lực phát triển lâu dài cho Thủ đô.
Kiến tạo không gian sống xanh, giữ bản sắc
Kinh nghiệm của nhiều thành phố lớn trên thế giới cho thấy, các dòng sông luôn là trung tâm của không gian công cộng và đời sống đô thị. Hà Nội đang tiếp cận theo hướng đó khi xác định sông Hồng là trục không gian mở đặc biệt quan trọng trong tương lai. Thay vì phát triển các khu đô thị khép kín phía sau đê, quy hoạch hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận của người dân với bờ sông... Đây được xem là bước chuyển mang ý nghĩa chiến lược trong tổ chức không gian đô thị, đồng thời góp phần hình thành bản sắc phát triển mới của Hà Nội.
Ông Michael Waibel - nhà nghiên cứu cấp cao tại Đại học Hildesheim (Đức), đánh giá việc hình thành các không gian công cộng cùng hệ thống công viên nước, không gian xanh dọc bờ sông sẽ là cơ hội lớn đối với người dân Hà Nội. Theo ông, khu vực ven sông hoàn toàn có thể trở thành “mặt tiền” mới của đô thị với nhiều tiện ích hấp dẫn, lấy con người làm trung tâm thay vì ưu tiên các công trình khép kín.
Bên cạnh giá trị môi trường, quy hoạch còn mở ra khả năng tổ chức lại cấu trúc đô thị theo mô hình đa cực, đa trung tâm. Khi được tích hợp với giao thông công cộng, không gian văn hóa, di sản và dịch vụ, hành lang sông Hồng có thể hình thành chuỗi điểm đến mới, tạo động lực cho du lịch, kinh tế sáng tạo và các hoạt động cộng đồng.
Theo KTS Trần Minh Tuấn - Nhóm nghiên cứu Không gian mặt nước Hà Nội, khái niệm “quay mặt ra dòng sông” không nên được hiểu là xây dựng dày đặc các dãy nhà hướng ra mặt nước. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để hàng triệu người dân có thể tiếp cận bờ sông, vui chơi, giải trí và cảm nhận vẻ đẹp tự nhiên của hệ sinh thái sông Hồng.
Ông Tuấn cho rằng, nét độc đáo của Hà Nội nằm ở chính sự biến thiên của dòng sông với những mùa nước lên xuống, những bãi bồi và hệ sinh thái đặc trưng. Vì vậy, quy hoạch cần tôn trọng quy luật tự nhiên thay vì tìm cách kiểm soát tuyệt đối dòng chảy.
KTS Phạm Thanh Tùng - Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhận định, không gian ven sông Hồng nhiều năm qua chưa phát huy hết tiềm năng do thiếu sự kết nối với đô thị. Việc phát triển Trục đại lộ cảnh quan sẽ tạo cơ hội tổ chức lại toàn bộ không gian hai bên bờ, đưa dòng sông trở thành nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, vui chơi, giải trí và sinh hoạt cộng đồng.
Theo ông Tùng, quy hoạch cần được tổ chức theo ba lớp không gian gồm mặt nước, vùng bãi ven sông và khu đô thị phía trong. Trong đó, bãi giữa phải được bảo tồn như một hệ sinh thái tự nhiên với cây xanh, mặt nước và môi trường sống của nhiều loài sinh vật, đồng thời trở thành không gian công cộng phục vụ người dân.
Bên cạnh đó, quá trình tái thiết đô thị cần gắn với bảo tồn các làng ven sông. Hệ thống 12 làng nghề truyền thống cùng các đình, chùa, di tích lịch sử không chỉ là những công trình riêng lẻ mà tạo thành một “hệ sinh thái di sản”, góp phần hình thành bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng đất ven sông Hồng.
KTS Phạm Thanh Tùng nhấn mạnh, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng cần được định hướng trở thành vành đai công viên xanh quy mô lớn, phát huy những đặc trưng tự nhiên độc đáo của dòng sông với bên lở, bên bồi và sắc đỏ phù sa – những giá trị không thể sao chép, làm nên bản sắc riêng của Hà Nội...
Với tầm nhìn dài hạn, điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng không chỉ mở rộng không gian phát triển mà còn kiến tạo một hệ sinh thái đô thị mới, nơi thiên nhiên, di sản và con người cùng hiện diện trong một cấu trúc hài hòa. Có thể kỳ vọng, dòng sông Hồng khi được “đánh thức”, Hà Nội có thêm cơ hội hình thành một không gian sống xanh, đáng sống và bền vững đối với các thế hệ tương lai.
