Nặng tâm lý “xảy ra chuyện mới tìm luật sư”
Sự gia tăng nhanh chóng các tranh chấp thương mại trong những năm gần đây, đang phản ánh rõ những chuyển động mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam. Tại tuần lễ trọng tài và hòa giải Việt Nam năm 2026, tổ chức tại TPHCM từ ngày 28-29/5, PGS.TS Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết, cùng với tốc độ mở rộng của hoạt động đầu tư, kinh doanh và hội nhập quốc tế, tranh chấp thương mại không còn đơn thuần là câu chuyện xử lý hậu quả khi mâu thuẫn phát sinh mà đã trở thành một cấu phần của chiến lược quản trị doanh nghiệp (DN).
Theo ông Nghĩa, các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, đặc biệt là trọng tài và hòa giải đang ngày càng được DN lựa chọn nhờ tính linh hoạt, bảo mật và tiết kiệm thời gian. Đây cũng là xu hướng phổ biến tại nhiều nền kinh tế phát triển.
Nhìn nhận từ góc độ thực tiễn, luật sư Nguyễn Tuấn Phát, Công ty Luật TNHH DIMAC cho biết, hiện có 6 nhóm tranh chấp chính trong nước, gồm: mua bán hàng hóa; xây dựng cơ bản, năng lượng và hạ tầng; bất động sản; tài chính - ngân hàng; đầu tư và giao dịch xuyên biên giới; cùng các tranh chấp liên quan đến quản trị nội bộ DN. Trong đó, tranh chấp mua bán hàng hóa vẫn chiếm tỷ lệ cao nhất khi Việt Nam ngày càng hội nhập sâu với kinh tế toàn cầu. Những biến động địa chính trị, thay đổi chính sách thương mại của các nền kinh tế lớn hay đứt gãy chuỗi cung ứng đều có thể nhanh chóng tác động đến các hợp đồng xuất nhập khẩu. Bên cạnh đó, làn sóng đầu tư hạ tầng quy mô lớn trong thời gian tới, từ sân bay, cảng biển đến đường sắt tốc độ cao và logistics, được dự báo sẽ kéo theo sự gia tăng của các tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng, năng lượng và đầu tư.
Đáng lo ngại, năng lực quản trị rủi ro pháp lý của nhiều DN trong nước vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của thị trường. Luật sư Ngô Quỳnh Anh, Công ty Luật TNHH ATIM cho rằng, phần lớn DN trong nước hiện vẫn giữ tư duy “mất bò mới lo làm chuồng”. Theo luật Quỳnh Anh, tất nhiều DN ký hợp đồng trong tâm thế tin tưởng đối tác nên gần như không nghĩ đến khả năng xảy ra tranh chấp. Ký xong thì cất hợp đồng đi, bộ phận vận hành làm việc theo thói quen mà không rà soát lại các điều khoản đã cam kết.
Ở góc nhìn cộng đồng DN, ông Trần Việt Anh - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TPHCM (HUBA) cho rằng, các DN nhỏ và vừa hiện là nhóm yếu thế nhất về năng lực pháp lý. Nhiều DN có doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm nhưng chưa từng thuê luật sư hoặc xây dựng bộ phận pháp chế riêng, vì cho rằng, đây là khoản chi phí có thể tiết giảm. Do đó, tâm lý phổ biến vẫn là khi xảy ra chuyện mới đi tìm luật sư.
Cần một “hạ tầng pháp lý” đạt chuẩn quốc tế
Trước thực trạng kể trên, việc xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế tại TPHCM và Đà Nẵng, kèm theo xây dựng các Hội đồng giải quyết tranh chấp quốc tế cho thấy xu thế tất yếu để hoàn thiện hạ tầng pháp lý đạt chuẩn quốc tế.
Tại TPHCM, Hội đồng Chuyên gia tranh chấp FinTech và Kinh tế số được thành lập ngày 29/5, với mục tiêu và tầm nhìn như vậy. Nhiều chuyên gia nhận định, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để thu hút dòng vốn toàn cầu khi thành lập các Hội đồng giải quyết tranh chấp quốc tế. Dù vậy, cơ hội đó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu đi cùng một nền tảng pháp lý đủ mạnh.
GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch VIAC cho rằng, cùng với sự phát triển của fintech, blockchain, tài sản số và các giao dịch xuyên biên giới, tranh chấp trong lĩnh vực tài chính ngày càng phức tạp, đòi hỏi cơ chế giải quyết mang tính chuyên môn hóa cao. Theo ông Hạnh, Trung tâm Tài chính quốc tế không đơn thuần là một định chế tài chính quốc gia mà là một mô hình mang tính quốc tế rất cao. Vì vậy, Việt Nam cần nghiên cứu sâu cách vận hành của các trung tâm tài chính hàng đầu trên thế giới, thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng hay dòng vốn.
Ở góc độ thể chế, luật gia Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam nhận định, một trung tâm tài chính quốc tế muốn phát triển bền vững phải có cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, minh bạch và tạo được niềm tin cho nhà đầu tư.
Theo ông Ngọc, Luật Trọng tài Thương mại sau 15 năm thực thi đã tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của hoạt động trọng tài tại Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều quy định hiện nay đã bắt đầu bộc lộ những hạn chế trước sự phát triển nhanh của các giao dịch quốc tế. Một trong những yêu cầu đặt ra là mở rộng và làm rõ hơn thẩm quyền của trọng tài; đồng thời, cải cách thủ tục tố tụng theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Theo ông Phan Đức Trung - Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam, phần lớn tranh chấp tại các trung tâm tài chính quốc tế trên thế giới hiện được giải quyết thông qua trọng tài thay vì tòa án. Theo ông Trung, DN trong nước đang có thế mạnh về công nghệ nhưng lại tồn tại khoảng cách lớn về năng lực pháp lý. “Nếu nhìn riêng ở góc độ tài sản số thì DN Việt gần như là số không về pháp lý nhưng lại vượt trội về công nghệ” - ông Trung nhận xét.
Từ kinh nghiệm của các trung tâm tài chính như Dubai hay Astana, các chuyên gia cùng nhìn nhận, sức hấp dẫn của một trung tâm tài chính hiện đại không chỉ đến từ các ưu đãi đầu tư mà còn nằm ở khả năng tạo dựng niềm tin thông qua hệ thống pháp luật minh bạch, cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả và đội ngũ chuyên gia đủ năng lực xử lý các vấn đề mới phát sinh.
Trong cuộc cạnh tranh thu hút dòng vốn toàn cầu, hạ tầng tài chính và công nghệ có thể được đầu tư trong thời gian ngắn. Chính vì vậy, để xây dựng được niềm tin thể chế, Việt Nam cần một quá trình cải cách pháp lý mạnh mẽ, liên tục và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
