Na Uy đang trở thành một trong những câu chuyện thú vị nhất tại World Cup 2026. Sau nhiều năm không được xem là thế lực lớn của bóng đá thế giới, đội tuyển đến từ Bắc Âu bất ngờ tiến sâu tại giải đấu năm nay, trong đó đáng chú ý nhất là chiến thắng 2-1 trước Brazil ở vòng 16 đội. Theo FIFA, đây là lần đầu tiên Na Uy lọt vào tứ kết World Cup.
Ngôi sao lớn nhất của họ, Erling Haaland, tiếp tục là tâm điểm. Tiền đạo này đã ghi 7 bàn trong kỳ World Cup đầu tiên của mình, bao gồm cú đúp quan trọng giúp Na Uy đánh bại Brazil. Chiến thắng này đưa Na Uy vào trận tứ kết gặp tuyển Anh, biến quốc gia chỉ hơn 5 triệu dân trở thành hiện tượng đáng chú ý của giải đấu.
Nhưng nếu bóng đá đang khiến thế giới nhắc đến Na Uy trong vài ngày qua, thì ở một “sân chơi” khác, quốc gia nhỏ bé này đã là nhà vô địch từ lâu: Sân chơi quản lý tài sản quốc gia.
Ít người biết rằng Na Uy đang sở hữu quỹ tài sản quốc gia lớn nhất thế giới. Tên chính thức của quỹ là Government Pension Fund Global, thường được gọi ngắn gọn là Oil Fund – quỹ dầu mỏ Na Uy. Theo Norges Bank Investment Management, đơn vị quản lý quỹ, mục tiêu của quỹ là quản lý dài hạn nguồn thu từ dầu khí để tài sản này phục vụ cả thế hệ hiện tại và tương lai.
Tính đến cuối năm 2025, giá trị quỹ đạt 21.268 tỷ kroner Na Uy. Quy đổi theo USD, con số này tương đương hơn 2.000 tỷ USD, biến Oil Fund thành “kho tiền” khổng lồ của một quốc gia có dân số chỉ nhỉnh hơn 5 triệu người.
Câu chuyện bắt đầu từ năm 1969, khi Na Uy phát hiện dầu ở Biển Bắc. Với nhiều quốc gia, dầu mỏ thường đi kèm một vòng lặp quen thuộc: Nguồn thu tăng nhanh, chi tiêu công phình to, nền kinh tế phụ thuộc vào tài nguyên, rồi dễ tổn thương khi giá dầu đảo chiều. Hiện tượng đó thường được gọi là “lời nguyền tài nguyên” hoặc “lời nguyền dầu mỏ”.
Na Uy chọn cách khác. Thay vì tiêu hết tiền dầu, quốc gia này thiết kế một cơ chế để “khóa” phần lớn nguồn thu lại, mang đi đầu tư ra nước ngoài và chỉ sử dụng một phần lợi nhuận mỗi năm. Quỹ được thành lập năm 1990 và khoản tiền đầu tiên được chuyển vào năm 1996, khi chính phủ bắt đầu có thặng dư ổn định từ dầu khí.
Điểm đặc biệt của Oil Fund là tiền không được bơm ồ ạt vào nền kinh tế trong nước. Phần lớn tài sản được đầu tư ra toàn cầu nhằm tránh làm nền kinh tế nội địa quá nóng, giảm áp lực lên giá cả, tiền lương và tỷ giá. Nói cách khác, Na Uy không chỉ xuất khẩu dầu; họ còn “xuất khẩu” dòng tiền dầu để đổi lấy quyền sở hữu trong nền kinh tế thế giới.
Quỹ hiện đầu tư vào hàng nghìn công ty trên toàn cầu. Theo NBIM, quỹ nắm khoảng 1,5% toàn bộ cổ phiếu niêm yết trên thế giới, một tỷ lệ đủ để biến Na Uy thành một trong những cổ đông thầm lặng lớn nhất hành tinh.
Cấu trúc danh mục cũng cho thấy đây không phải là một “két sắt” thụ động. Cổ phiếu là trụ cột chính, bên cạnh trái phiếu, bất động sản và hạ tầng năng lượng tái tạo. Tính đến cuối năm 2025, hơn một nửa giá trị quỹ đến từ lợi nhuận đầu tư, chứ không còn đến trực tiếp từ dòng tiền dầu khí. NBIM cho biết trong tổng giá trị 21.268 tỷ kroner cuối năm 2025, phần lợi nhuận đầu tư tích lũy đạt 13.457 tỷ kroner.
Đây mới là điểm khiến mô hình Na Uy đặc biệt. Dầu mỏ chỉ là điểm khởi đầu. Cỗ máy làm giàu thực sự nằm ở cách quốc gia này biến nguồn thu hữu hạn thành danh mục tài sản toàn cầu có khả năng tự sinh lời qua nhiều thập kỷ.
Một nguyên tắc quan trọng khác là quy tắc chi tiêu. Chính phủ Na Uy không được tùy tiện rút tiền từ quỹ. Về nguyên tắc, ngân sách chỉ được sử dụng phần lợi suất thực kỳ vọng của quỹ, thường được ước tính khoảng 3% mỗi năm. Điều đó có nghĩa là vốn gốc được bảo toàn, còn nhà nước chỉ tiêu phần lợi nhuận.
Cơ chế này giúp Na Uy tránh được cám dỗ lớn nhất của các quốc gia giàu tài nguyên: có tiền là tiêu. Khi kinh tế khó khăn, quỹ có thể hỗ trợ ngân sách; khi kinh tế thuận lợi, tiền tiếp tục được tích lũy. Nhờ vậy, Oil Fund không chỉ là nguồn tài sản, mà còn là bộ giảm xóc cho nền kinh tế.
Một điểm đáng chú ý nữa là cơ chế quản trị. Chính phủ và quốc hội Na Uy quyết định khung chiến lược, mức độ rủi ro và các nguyên tắc lớn. Tuy nhiên, các quyết định đầu tư hằng ngày do Norges Bank Investment Management thực hiện theo ủy quyền của Bộ Tài chính. Cấu trúc này giúp quỹ vừa chịu giám sát dân chủ, vừa tránh bị cuốn vào các áp lực chính trị ngắn hạn.
Nhờ đó, Na Uy đã làm được điều mà nhiều quốc gia giàu tài nguyên không làm được: biến dầu mỏ từ một tài sản có ngày cạn kiệt thành một nguồn lực tài chính có thể phục vụ lâu dài. Khi sản lượng dầu suy giảm trong tương lai, dòng tiền từ quỹ vẫn có thể tiếp tục hỗ trợ giáo dục, y tế, hạ tầng và lương hưu.
World Cup 2026 có thể là khoảnh khắc hiếm hoi bóng đá Na Uy bước ra ánh sáng toàn cầu. Nhưng bên ngoài sân cỏ, quốc gia này đã có một kỳ tích khác đáng nể hơn nhiều: biến nguồn thu từ dầu mỏ thành quỹ tài sản hơn 2.000 tỷ USD, một “kho tiền” được thiết kế không phải để tiêu hết, mà để nuôi dưỡng sự thịnh vượng qua nhiều thế hệ.
Na Uy vì thế là một trường hợp đặc biệt: Nhỏ về dân số, không quá ồn ào trên bản đồ quyền lực, nhưng lại sở hữu một trong những cỗ máy tài chính bền bỉ nhất thế giới. Nếu Haaland và đồng đội đang viết nên câu chuyện cổ tích tại World Cup, thì Oil Fund chính là câu chuyện dài hạn hơn về cách một quốc gia biết kiềm chế, biết đầu tư và biết chuẩn bị cho tương lai.
