Báo cáo có tựa Planetary Health Check 2026 (tạm dịch: Kiểm tra Sức khỏe Hành tinh 2026) do hơn 60 nhà khoa học thực hiện, đánh giá chín hệ thống tự nhiên có vai trò duy trì khả năng ổn định và phục hồi của hành tinh.
Trong đó, 7/9 "ranh giới hành tinh" đã bị phá vỡ. Các nhà khoa học còn cảnh báo nguy cơ gia tăng những tổn hại nghiêm trọng, thậm chí không thể đảo ngược.
Bảy ranh giới đã bị phá vỡ bao gồm biến đổi khí hậu, axit hóa đại dương, suy giảm tính toàn vẹn sinh quyển, biến đổi nước ngọt, thay đổi hệ thống đất, xáo trộn các chu trình sinh địa hóa và sự xuất hiện của các thực thể mới như vi nhựa hay hóa chất tổng hợp.
Biên tập viên chính của báo cáo Niklas Kitzmann, nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam của Đức, ví kết quả này như một xét nghiệm máu đáng báo động.
"Nếu một bệnh nhân có kết quả xét nghiệm như thế này, bạn sẽ đưa họ vào phòng chăm sóc đặc biệt ngay lập tức", ông Kitzmann nói.
Bốn ranh giới đã bước vào "vùng nguy hiểm"
Nhóm nghiên cứu sử dụng hệ thống tương tự đèn giao thông để đánh giá mức độ rủi ro. Màu xanh đại diện cho vùng an toàn; vàng hoặc cam cho thấy ranh giới đã bị vượt và rủi ro ngày càng tăng; màu đỏ là vùng nguy hiểm, nơi khả năng xảy ra thiệt hại nghiêm trọng và khó đảo ngược cao hơn.
Trong số bảy ranh giới đã bị vượt, axit hóa đại dương, biến đổi nước ngọt và thay đổi hệ thống đất hiện nằm trong nhóm rủi ro gia tăng.
Bốn ranh giới còn lại đã ở trong vùng nguy hiểm, gồm biến đổi khí hậu, xáo trộn chu trình nitơ và phospho, sự xuất hiện của các chất nhân tạo mới và suy giảm tính toàn vẹn sinh quyển.
Hai ranh giới hiện vẫn nằm trong vùng an toàn trên quy mô toàn cầu là suy giảm tầng ozone bình lưu và lượng aerosol trong khí quyển.
Từ khí hậu đến vi nhựa và mất đa dạng sinh học
Biến đổi khí hậu là một trong những ranh giới bị vi phạm nghiêm trọng nhất, chủ yếu do lượng khí nhà kính mà con người tiếp tục phát thải từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch và các hoạt động khác. Báo cáo cũng dẫn bằng chứng cho thấy quá trình nóng lên toàn cầu đang tăng tốc.
Một vấn đề khác là sự xáo trộn các chu trình sinh địa hóa, đặc biệt với nitơ và phospho. Việc sử dụng phân bón với quy mô lớn khiến lượng chất dinh dưỡng dư thừa đi vào môi trường, gây ô nhiễm nguồn nước và tạo ra những "vùng chết" thiếu oxy, nơi nhiều sinh vật không thể tồn tại.
Nhóm "thực thể mới" bao gồm vi nhựa, các hóa chất tổng hợp khó phân hủy và nhiều chất do con người tạo ra. Theo báo cáo, ranh giới này đã bị vượt xa do các chất mới tiếp tục được đưa vào môi trường nhanh hơn khả năng kiểm soát mức độ an toàn.
Tính toàn vẹn sinh quyển cũng suy giảm mạnh khi quần thể nhiều loài động, thực vật trên thế giới lao dốc. Những nguyên nhân chính gồm mất và suy thoái môi trường sống, khai thác quá mức, loài xâm lấn, ô nhiễm và ngày càng rõ hơn là biến đổi khí hậu.
Hệ quả đã trở nên rõ ràng hơn qua các đợt nắng nóng ngày càng thường xuyên và nghiêm trọng, băng hà tan nhanh, các đợt sóng nhiệt trên biển và hiện tượng san hô chết diện rộng.
"Trái Đất đang gửi cho chúng ta hóa đơn cho việc vượt qua những ranh giới này", ông Kitzmann nói.
Amazon và đáy biển cũng chịu sức ép
Báo cáo đặc biệt lưu ý tới rừng Amazon, nơi được cảnh báo có nguy cơ tiến gần một điểm tới hạn có thể gây ra những thay đổi sâu rộng đối với hệ sinh thái.
Đáy biển cũng đang chịu thiệt hại từ hoạt động đánh bắt bằng lưới kéo sát đáy, trong khi khai thác khoáng sản biển sâu nổi lên như một mối đe dọa mới.
Báo cáo năm nay còn được công bố trong bối cảnh Trái Đất đang trải qua một đợt El Niño chưa từng có, làm bổ sung tăng nhiệt trong một hành tinh vốn đã nóng lên.
Tác động đầy đủ của đợt El Niño này lên các ranh giới hành tinh sẽ được phản ánh rõ hơn trong báo cáo năm sau.
"Chúng ta đang hết thời gian"
Dù bức tranh hiện tại đáng lo ngại, nhóm nghiên cứu cho rằng vẫn chưa quá muộn để thay đổi xu hướng.
Theo ông Kitzmann, thế giới vẫn còn cơ hội nếu có thể giảm phát thải và chặn đà suy thoái tự nhiên trong vài năm tới.
"Chúng ta vẫn còn một khoảng thời gian để xoay chuyển tình hình, nhưng phải bắt đầu thay đổi phát thải và suy thoái thiên nhiên ngay trong những năm tới. Chúng ta đang sắp hết thời gian", ông nói.
Các nhà khoa học cũng chỉ ra một số tín hiệu tích cực, như tốc độ chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, chi phí công nghệ điện mặt trời giảm, nhận thức xã hội được cải thiện và nhiều thỏa thuận quốc tế hơn nhằm bảo vệ đại dương cũng như đất liền.
Theo ông Kitzmann, các giải pháp hiện có vẫn chưa đủ về quy mô và tốc độ, nhưng điều đó không có nghĩa vấn đề không thể giải quyết. Thách thức lớn nhất hiện nay là triển khai những giải pháp này nhanh hơn trước khi các hệ thống tự nhiên rơi sâu hơn vào vùng nguy hiểm.
Theo LiveScience
