Ngày 22-6-2026, thành phố đã khởi công đồng loạt 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14. Ảnh: HNM
Cơ chế tháo gỡ đồng bộ điểm nghẽn
Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND ra đời trong bối cảnh Hà Nội đang dồn lực triển khai chương trình đường sắt đô thị quy mô lớn nhất từ trước tới nay. Trước đó, ngày 22-6-2026, thành phố đã khởi công đồng loạt 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14. Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB) làm chủ đầu tư cả 5 tuyến theo hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay (Turnkey), với tổng chiều dài dự kiến khoảng 253,5km và 163 nhà ga. Dự kiến tổng nhu cầu vốn mạng lưới giai đoạn 2026-2030 vượt 1 triệu tỷ đồng, riêng 5 tuyến trọng điểm cần khoảng 900.000 tỷ đồng.
Phó Trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội Nguyễn Bá Sơn nhìn nhận, chương trình này có yêu cầu kỹ thuật rất phức tạp, trong khi năng lực trong nước chưa làm chủ hoàn toàn một số lĩnh vực lõi và lần đầu áp dụng hợp đồng chìa khóa trao tay cho dự án đầu tư công. Đánh giá tầm vóc văn bản, Chủ tịch HĐND thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà nhấn mạnh nghị quyết chứa đựng các chính sách chưa từng có tiền lệ, tác động sâu rộng tới sự phát triển của Thủ đô. Do tính chất hệ trọng, HĐND thành phố đã kéo dài kỳ họp từ ngày 28-10 để UBND thành phố giải trình cặn kẽ và hoàn thiện hồ sơ trước khi thông qua.
Điểm đột phá đầu tiên của Nghị quyết là cởi trói cho công tác giải phóng mặt bằng. Theo Điều 8, toàn bộ công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất và di chuyển hạ tầng kỹ thuật được thực hiện trực tiếp dựa trên nhiệm vụ dự án và quy hoạch tỷ lệ 1/500 hoặc quy hoạch tổng mặt bằng. Quy trình này bỏ qua bước lập và phê duyệt dự án đầu tư thành phần giải phóng mặt bằng như thông thường. Quy hoạch phê duyệt đến đâu, địa phương giải phóng mặt bằng cuốn chiếu ngay đến đó. UBND các xã, phường có tuyến đi qua được phân cấp mạnh mẽ và chịu trách nhiệm trực tiếp về tiến độ bàn giao đất sạch. Ông Nguyễn Bá Sơn cho rằng cơ chế này sẽ cắt giảm đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư, giúp nhà thầu sớm tiếp cận mặt bằng để thi công đồng loạt.
Song hành với đó, nghị quyết phân định rạch ròi quyền hạn và trách nhiệm giữa chủ đầu tư với nhà thầu chiến lược. Nhà thầu chiến lược chủ động từ khâu khảo sát, lập thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED), lựa chọn công nghệ đến thi công, đồng thời chịu trách nhiệm toàn diện về tiến độ, chất lượng, an toàn và mọi rủi ro phát sinh. Với hợp đồng đã ký cùng Liên danh Vinhomes – SGC, tổng thầu đảm nhận trọn vẹn chuỗi công việc khép kín từ khảo sát, thiết kế, xây lắp, lắp đặt thiết bị đến vận hành thương mại. Hợp đồng áp dụng chuẩn mẫu quốc tế FIDIC để bảo đảm cơ chế kiểm soát chéo minh bạch.
Ngược lại, MRB tập trung kiểm tra, giám sát độc lập, kiểm soát an toàn và có quyền từ chối nghiệm thu nếu sai sót kỹ thuật không được khắc phục triệt để. Quá trình thẩm tra cũng đã lược bỏ quy định cứng nhắc yêu cầu nhà thầu có nguồn lực tài chính tối thiểu 60.000 tỷ đồng, thay bằng cơ chế chứng minh năng lực thực tế và khả năng thu xếp vốn. Các điều khoản bảo lãnh tạm ứng, bảo lãnh thực hiện hợp đồng cũng được siết chặt theo Báo cáo thẩm tra số 276/BC-BĐT ngày 3-11 của Ban Đô thị HĐND thành phố.
Để ngăn ngừa đội vốn, Nghị quyết quy định giá hợp đồng bình quân các đoạn đi ngầm không vượt trần 120 triệu USD/km (chưa gồm thuế VAT, dự phòng ngoài gói thầu, giải phóng mặt bằng, công năng lưỡng dụng và chi phí của chủ đầu tư). Mức giá này cũng không được vượt sơ bộ nhu cầu vốn đã phê duyệt. Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng khẳng định đây là thước đo chuẩn mực để đàm phán và ràng buộc trách nhiệm tài chính của tổng thầu. Cơ chế điều chỉnh giá hợp đồng được neo trực tiếp vào kết quả của Kiểm toán Nhà nước. Nếu giá trị kiểm toán bằng hoặc cao hơn giá ký kết thì giữ nguyên giá hợp đồng; nếu thấp hơn thì giảm tương ứng. Quy định này chuyển toàn bộ rủi ro trượt giá về phía nhà thầu, còn lợi ích tiết giảm chi phí thuộc về ngân sách.
Về huy động nguồn lực, UBND thành phố được chủ động điều chỉnh cơ cấu và phân bổ vốn linh hoạt theo tiến độ thực tế. Nguồn vốn gồm ngân sách thành phố, hỗ trợ từ Trung ương, vốn ODA, trái phiếu chính quyền địa phương và khai thác quỹ đất theo mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD). Để bảo đảm an toàn tài chính, nhà thầu phải mở tài khoản chuyên dùng tại ngân hàng thương mại ở Hà Nội để nhận tiền tạm ứng và thanh toán. Chủ đầu tư được quyền nhận báo cáo số dư và sao kê giao dịch 2 tuần một lần. Khoản tạm ứng lớn nhằm giúp tổng thầu kịp đặt hàng thiết bị, vật tư đặc chủng, nhưng phải được quản lý chặt, tuyệt đối không điều chuyển sang dự án khác.
Sự ra đời của Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND mang đến động lực chính sách mạnh mẽ để Hà Nội phát triển hạ tầng đường sắt đô thị. Ảnh: NQ
Tự chủ công nghệ và siết kỷ cương thực thi
Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND còn hướng tới mục tiêu tự chủ công nghệ đường sắt đô thị. Theo MRB, 5 tuyến đường sắt phải vận hành như một mạng lưới thống nhất, liên thông. Ngay từ khâu chọn đối tác, nhà thầu chiến lược phải cam kết chuyển giao công nghệ thực chất để thành phố làm chủ hoàn toàn việc vận hành, bảo trì và tự nâng cấp trong tương lai. Để tránh lệ thuộc vào nhà cung cấp độc quyền, hợp đồng giữa tổng thầu với nhà thầu phụ phải quy định minh bạch quyền quản lý, khai thác của thành phố. Đồng thời, nhà thầu có nghĩa vụ bàn giao đầy đủ cơ sở dữ liệu, tài liệu kỹ thuật gốc, giao diện kết nối và cấu hình hệ thống.
Nghị quyết cũng yêu cầu bắt buộc số hóa toàn bộ vòng đời dự án, từ khảo sát, thiết kế, thi công đến vận hành, bảo trì. Các dự án sẽ ứng dụng đồng bộ mô hình thông tin công trình (BIM), hệ thống thông tin địa lý (GIS), công nghệ bản sao số (Digital Twin), kết hợp trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và dữ liệu lớn. Nhà thầu chiến lược phải bảo đảm tính liên thông, bàn giao toàn bộ phần mềm, nền tảng công nghệ và hồ sơ số được lưu trữ bảo mật để thành phố nắm quyền tự chủ cao nhất.
Để nghị quyết đi vào cuộc sống, ông Nguyễn Bá Sơn kiến nghị UBND thành phố sớm ban hành hướng dẫn chi tiết về giải phóng mặt bằng, kiểm soát thanh toán, tiêu chuẩn số hóa và lộ trình chuyển giao công nghệ. Thành phố cần kiện toàn bộ máy quản lý dự án tinh gọn, có đãi ngộ vượt trội để thu hút chuyên gia, đồng thời áp dụng cơ chế "luồng xanh" ưu tiên rút ngắn thời gian thẩm định hồ sơ nhưng vẫn giữ vững chất lượng.
PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn (Ủy viên chuyên trách Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội) đánh giá Nghị quyết là bước đi quyết liệt. Tuy nhiên, ông lưu ý Hà Nội cần xây dựng kịch bản tài chính tổng thể xác định rõ lộ trình giải ngân và nghĩa vụ trả nợ, tránh tình trạng dòng vốn không theo kịp tiến độ thi công. Thành phố cần giám sát chặt toàn bộ vòng đời dự án để ngăn chặn việc bỏ giá thấp trúng thầu rồi tìm cách tăng giá, đồng thời tính toán kỹ chi phí bảo trì ngay từ đầu.
Về công nghệ, ông gợi mở việc phân định rõ giữa thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật chung với việc dùng chung một nhà cung cấp nhằm tránh độc quyền. Đối với nguồn lực TOD, cần có cơ chế minh bạch để điều tiết giá trị gia tăng từ quỹ đất quanh nhà ga quay lại tái đầu tư cho giao thông công cộng.
Về quy hoạch đô thị, giới chuyên gia nhận định mạng lưới 253,5km đường sắt đô thị sẽ tái cấu trúc không gian Hà Nội theo mô hình đa cực, giãn dân cư nội đô và thúc đẩy giao thông xanh. Việc chuyển dịch từ phương tiện cá nhân sang đường sắt hiện đại sẽ cắt giảm khí thải, cải thiện chất lượng không khí và giảm ô nhiễm bụi mịn cho Thủ đô.
Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND đã kiến tạo tư duy quản trị mới cho các dự án hạ tầng đường sắt quy mô đặc biệt lớn. Từ rút ngắn thủ tục, lập trần chi phí, siết kỷ luật dòng tiền đến làm chủ công nghệ, nghị quyết tạo bệ phóng vững chắc để Hà Nội hiện thực hóa mục tiêu hoàn thành 5 tuyến đường sắt đô thị vào năm 2030, giải quyết ùn tắc giao thông và khẳng định bản lĩnh tiên phong trong việc đưa Luật Thủ đô vào thực tiễn.




