Nhà máy thủy điện nằm trong lòng núi ở Việt Nam: Phía trên là lớp đá phủ hơn 1.000 m, đào hầm gặp hiện tượng nổ đá, 83% đường hầm không cần gia cố

20/11/2026 12:34

Thủy điện Sử Pán 1 tại Lào Cai có nhà máy đặt trong lòng núi và đường hầm dẫn nước dài 2,74 km. Trong quá trình thi công, một số đoạn hầm gặp hiện tượng nổ đá do ứng suất cao, phát ra tiếng nứt vỡ mạnh và khiến các mảnh đá bật ra.

Tại khu vực Sa Pa, tỉnh Lào Cai, thủy điện Sử Pán 1 được xây dựng với một phương án đặc biệt: nhà máy phát điện nằm trong lòng núi, kết nối với hệ thống đường hầm dẫn nước và hầm xả có tổng chiều dài hơn 3 km.

Công trình có công suất lắp đặt 30 MW, gồm hai tổ máy, cột nước tối đa 250 m và lưu lượng nước lớn nhất gần 17 m³/giây. Hệ thống bao gồm đập vòm bê tông cao tối đa 52,5 m, đường hầm dẫn nước dài 2.740 m, nhà máy ngầm và đường hầm xả dài 415 m.

Những chi tiết về công trình được công bố trong nghiên cứu mang tên Underground solution for Su-Pan 1 hydropower project in Vietnam (Giải pháp công trình ngầm cho dự án thủy điện Sử Pán 1 tại Việt Nam), do chuyên gia Trịnh Quốc Nghĩa thuộc Viện SINTEF của Na Uy và Nguyễn Hữu Chính thuộc CTCP Tư vấn Xây dựng Điện 1 (PECC1) thực hiện.

Theo tài liệu, thủy điện Sử Pán 1 nằm gần ranh giới khu vực rừng được bảo vệ Hoàng Liên, trên sườn một dãy núi có đỉnh cao khoảng 2.000 m so với mực nước biển. Các hạng mục công trình nằm ở cao độ khoảng 700–900 m.

Điều kiện địa hình tạo ra lớp đá phủ dày hơn 1.000 m phía trên một số phần công trình ngầm, đồng thời đặt ra những vấn đề phức tạp về ứng suất trong khối đá.

Chủ đầu tư thủy điện Sử Pán 1 là CTCP Công nghiệp Việt Long. Để triển khai xây dựng, CTCP Tư vấn và Xây dựng Thủy điện Miền Bắc đảm nhận vai trò tổng thầu nhà máy. 

Một trong những doanh nghiệp tham gia thi công là CTCP Sông Đà 6. Theo hồ sơ năng lực năm 2019 do Sông Đà 6 công bố, doanh nghiệp đảm nhận thi công hạng mục đập vòm tại thủy điện Sử Pán 1. Hợp đồng có giá trị 74 tỷ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2016–2017, với khối lượng bê tông khoảng 55.000 m³.

Ở hạng mục thiết bị phát điện, chủ đầu tư Việt Long ký hợp đồng với ANDRITZ HYDRO, thuộc tập đoàn công nghệ ANDRITZ của Áo. Phạm vi cung cấp gồm hai tuabin Francis trục đứng công suất 15 MW mỗi tổ máy, máy phát điện, bộ điều tốc, máy biến áp chính và phụ trợ, thiết bị đóng cắt cùng hệ thống điều khiển, bảo vệ.

Vì sao nhà máy được đưa vào trong lòng núi?

Theo nghiên cứu của SINTEF và PECC1, trong giai đoạn chuẩn bị dự án, đơn vị thiết kế đã xem xét nhiều phương án bố trí đường hầm dẫn nước và nhà máy.

Kết quả khảo sát địa chất cho thấy khối đá phía bờ phải dòng sông chủ yếu là granite và granite-biotite, trong khi bờ trái có đá trầm tích và biến chất. Điều kiện địa chất ở bờ phải được đánh giá thuận lợi hơn nên hệ thống dẫn nước được lựa chọn bố trí tại đây.

Phương án đầu tiên sử dụng đường hầm phía thượng lưu, một giếng đứng và đường hầm phía hạ lưu, sau đó dẫn nước qua sông tới nhà máy đặt trên mặt đất ở bờ trái.

Tuy nhiên, phương án này có giếng đứng dài, gây khó khăn trong việc tìm kiếm nhà thầu trong nước có năng lực thi công phù hợp.

Phương án thứ hai bố trí nhà máy trên mặt đất ở bờ phải, đồng thời chia giếng đứng dài thành hai giếng ngắn hơn. Cách bố trí này phù hợp hơn với điều kiện thi công trong nước, nhưng nhà máy và các cửa giếng đều nằm trên sườn núi dốc, làm tăng khối lượng đào và tác động tới môi trường.

Sau quá trình đánh giá và khảo sát thực địa, nhóm thiết kế đề xuất phương án thứ ba, đưa nhà máy vào trong lòng núi.

Theo đó, toàn bộ tuyến hầm dẫn nước được thiết kế với độ dốc 8,5%, không sử dụng giếng đứng. Phương án cũng không bố trí tháp điều áp.

Nghiên cứu cho biết cách bố trí này giúp giảm khối lượng đào trên bề mặt và hạn chế tác động đến môi trường. Đồng thời, phương án được đánh giá có tính cạnh tranh về chi phí đầu tư.

Giải pháp được xây dựng dựa trên kinh nghiệm phát triển thủy điện của Na Uy, nơi có nhiều công trình sử dụng nhà máy ngầm và đường hầm dẫn nước không lót bê tông toàn tuyến.

Theo tính toán được công bố, suất đầu tư của Sử Pán 1 ước khoảng 35 tỷ đồng/MW theo mặt bằng năm 2016, thấp hơn 12% so với suất đầu tư chung của các công trình thủy điện tại Việt Nam vào thời điểm đó.

Nhà máy thủy điện nằm trong lòng núi ở Việt Nam: Phía trên là lớp đá phủ hơn 1.000 m, đào hầm gặp hiện tượng nổ đá, 83% đường hầm không cần gia cố- Ảnh 1.

Đường hầm xuất hiện hiện tượng nổ đá

Một trong những vấn đề kỹ thuật được nhóm nghiên cứu đề cập là ứng suất cao trong khối đá tại khu vực xây dựng.

Sử Pán 1 nằm trên sườn dãy núi có độ dốc lên tới 35 độ, với chênh lệch cao độ địa hình hơn 1.000 m.

Trong quá trình thi công đường hầm dẫn nước, hiện tượng tập trung ứng suất được quan sát tại góc trái đường hầm theo hướng dòng chảy. Đây là phía hướng về sườn núi, và tình trạng này xuất hiện trên phần lớn chiều dài tuyến hầm.

Tại một số đoạn có mức độ tập trung ứng suất quá cao, hiện tượng nổ đá (rock burst) đã xảy ra.

Theo mô tả trong nghiên cứu, hiện tượng này đi kèm tiếng đá nứt vỡ mạnh và sự bật ra của các mảnh đá. Tài liệu còn công bố hình ảnh những vết nứt trên thành hầm và các mảnh đá nằm dưới nền sau khi bị bật ra.

Để phục vụ công tác thiết kế, SINTEF tiến hành đo ứng suất ba chiều tại hiện trường từ ngày 5/12 đến ngày 10/12/2016.

Vị trí đo nằm trong đường hầm tiếp cận nhà máy ngầm, nơi có lớp đá phủ khoảng 213 m. Phương pháp được sử dụng là khoan lấy lõi kết hợp thiết bị đo biến dạng nhằm xác định trạng thái ứng suất tự nhiên của khối đá.

Kết quả cho thấy ứng suất thẳng đứng khoảng 5,6 MPa, ứng suất ngang lớn nhất 12,1 MPa và ứng suất ngang nhỏ nhất 3,7 MPa.

Các số liệu đo được sử dụng trong thiết kế khoang nhà máy ngầm và tính toán chiều dài đoạn đường hầm chịu áp lực nước cần bọc thép.

Theo nhóm nghiên cứu, kinh nghiệm phát triển thủy điện tại Na Uy cho thấy ứng suất trong khối đá có vai trò quan trọng đối với thiết kế các đường hầm dẫn nước chịu áp lực. Nếu ứng suất không đủ để cân bằng áp lực nước, các khe nứt có thể mở rộng và gây rò rỉ.

Việc sử dụng lớp bọc thép là một phương án bảo đảm an toàn nhưng có chi phí cao. Vì vậy, thông tin về ứng suất đá được sử dụng để lựa chọn vị trí công trình ngầm và xác định phạm vi cần bọc thép.

83% đường hầm không cần gia cố bổ sung

Một chi tiết khác trong thiết kế Sử Pán 1 là hệ thống đường hầm không sử dụng lớp lót bê tông trên toàn tuyến.

Theo nghiên cứu, phương án này dựa trên kinh nghiệm xây dựng thủy điện của Na Uy, trong đó khả năng tự chịu lực của khối đá được tính toán theo chất lượng địa chất. Các biện pháp gia cố như neo đá, bê tông phun hoặc lớp lót bê tông được bổ sung tại những vị trí cần thiết.

Để xác định nhu cầu gia cố, nhóm thiết kế sử dụng hệ thống phân loại chất lượng khối đá Q-system, được phát triển tại Na Uy.

Kết quả cho thấy 83% hệ thống đường hầm không cần gia cố bổ sung, 13% sử dụng neo đá kết hợp bê tông phun và 4% sử dụng lớp lót bê tông.

Riêng khoang nhà máy ngầm được hoàn thành mà không cần sử dụng lớp lót bê tông.

Bên cạnh hệ thống đường hầm, Sử Pán 1 còn sử dụng đập vòm bê tông. Tuy nhiên, nhóm tác giả cho biết nội dung thiết kế đập vòm không được trình bày chi tiết trong nghiên cứu do cần một tài liệu riêng.

Theo nghiên cứu của SINTEF và PECC1, tổ máy đầu tiên của Sử Pán 1 được hoàn thành và đưa vào vận hành trong tháng 12/2018, tiếp đến là tổ máy thứ hai vào tháng 1/2019.

Nhóm tác giả đánh giá các giải pháp đã áp dụng tại Sử Pán 1, gồm nhà máy ngầm, đường hầm dẫn nước có độ dốc nhưng không sử dụng giếng đứng, thiết kế không có lớp lót bê tông toàn tuyến và đo ứng suất đá, có thể được xem xét áp dụng cho những dự án thủy điện có điều kiện tương tự tại Việt Nam.

Bạn đang đọc bài viết "Nhà máy thủy điện nằm trong lòng núi ở Việt Nam: Phía trên là lớp đá phủ hơn 1.000 m, đào hầm gặp hiện tượng nổ đá, 83% đường hầm không cần gia cố" tại chuyên mục DOANH NGHIỆP. Mọi thông tin phản hồi, góp ý xin gửi về địa chỉ email: phutrachnoidung@gmail.com