Thặng dư thương mại Việt - Mỹ vượt 100 tỷ USD, có nên "hy sinh" xuất khẩu truyền thống?

Sản xuất thiết bị phức hợp điện tử tại Nhà máy Spartronics Việt Nam (thuộc Tập đoàn Sparton, Mỹ). Ảnh tư liệu: Báo Đầu tư

Giảm phụ thuộc vào xuất khẩu FDI

Theo dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới, doanh nghiệp nước ngoài hiện chiếm khoảng 73% xuất khẩu của Việt Nam, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm từ 35% năm 2009 xuống còn 18% năm 2023.

Điều này cho thấy Việt Nam cần giảm sự phụ thuộc quá lớn vào mô hình xuất khẩu dựa trên khu vực FDI. Việc tăng tỷ lệ nhà cung cấp nội địa tham gia chuỗi của các tập đoàn FDI chính là giải pháp căn cơ giúp thặng dư thương mại Việt Nam - Mỹ có chất lượng cao hơn và ít nhạy cảm hơn về chính sách.

Đưa ra phân tích trên, TS Chu Thanh Tuấn, Phó chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh, Đại học RMIT cho biết thêm, các chính sách thương mại mới của Mỹ đang đặt trọng tâm vào xuất xứ hàng hóa, tiêu chuẩn lao động, môi trường và tính minh bạch chuỗi cung ứng.

Các chính sách này có thể gia tăng áp lực chi phí trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, đây chính là cuộc sàng lọc buộc doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng khả năng chứng minh chất lượng và nguồn gốc.

Tính đến giữa tháng 9/2026, hàng xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường; riêng 9 tháng đầu năm phát sinh 27 vụ mới. Mỹ cũng đã có tiền lệ kết luận một số sản phẩm thép được gia công tại Việt Nam từ nguyên liệu Trung Quốc là hành vi lẩn tránh các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp.

Do đó, vị chuyên gia cho rằng, việc truy xuất nguồn gốc không thể dừng ở việc in mã QR trên sản phẩm. Doanh nghiệp phải có khả năng chứng minh từ nguyên liệu, nhà cung cấp, hóa đơn, thanh toán, vận tải cho đến công suất nhà máy và quá trình sản xuất.

Việt Nam đã có bước tiến khi Thông tư 31/2026/TT BCT quy định truy xuất nguồn gốc đối với sản phẩm có mức độ rủi ro cao và cho phép sử dụng hệ thống VeriGoods (Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hoá của Bộ Công Thương) hoặc hệ thống doanh nghiệp có kết nối với nền tảng này.

Bước tiếp theo nên là xây dựng “hộ chiếu số cho lô hàng”, trong đó dữ liệu hải quan, hóa đơn điện tử, nguyên liệu đầu vào, nhà cung cấp và quá trình sản xuất có thể đối chiếu với nhau.

Ở đây, theo ông Tuấn, Nhà nước cũng không nên yêu cầu mọi doanh nghiệp chịu cùng một mức chi phí. Các ngành có nguyên liệu nhập khẩu lớn từ những quốc gia đang chịu biện pháp phòng vệ, xuất khẩu tăng đột biến hoặc có công đoạn gia công quá đơn giản nên được xếp vào nhóm giám sát cao.

Trong khi đó, với doanh nghiệp nhỏ, cần hỗ trợ chi phí kiểm toán xuất xứ, tư vấn pháp lý và chuẩn hóa hồ sơ trước khi xảy ra điều tra.

Các chính sách thương mại mới của Mỹ đang đặt trọng tâm vào xuất xứ hàng hóa.

Giá trị của 1 đồng USD nhập khẩu

Cán cân thương mại Việt – Mỹ đang là một vấn đề được quan tâm khi thặng dư thương mại của Việt Nam sang nước bạn ở mức cao.

8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch song phương đạt 137,4 tỷ USD, theo số liệu của Cục Hải quan. Trong đó, Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ lượng hàng hóa trị giá 122 tỷ USD, tăng 23,2%; nhập khẩu từ Mỹ là hơn 15,4 tỷ USD, tăng 26,8%.

Như vậy, thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ sau 8 tháng vượt 100 tỷ USD, tăng 22,7% so với cùng kỳ. Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

TS Chu Thanh Tuấn, Phó chủ nhiệm nhóm ngành cử nhân Kinh doanh, Đại học RMIT.

Bên cạnh việc giảm phụ thuộc vào xuất khẩu từ khu vực FDI, phân tích với phóng viên về mối quan hệ kinh tế giữa hai quốc gia, TS Chu Thanh Tuấn, cho rằng: Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam cũng không nên chủ động làm giảm xuất khẩu dệt may, da giày, đồ gỗ, thủy sản hay điện tử chỉ để thu hẹp con số thặng dư nêu trên.

Bởi, đây vẫn là những ngành tạo nhiều việc làm và đóng góp lớn cho tăng trưởng.

Thay vào đó, Việt Nam có thể tăng nhập khẩu những mặt hàng Mỹ có thế mạnh và Việt Nam thực sự cần, như thiết bị công nghệ cao, máy móc cho ngành bán dẫn, phần mềm, thiết bị năng lượng, LNG, máy bay, động cơ hàng không, dược phẩm và một số nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng trong khuôn khổ thương mại song phương hiện nay, trong đó Mỹ duy trì mức thuế đối ứng 20% đối với hàng có xuất xứ Việt Nam, đồng thời để ngỏ khả năng áp dụng mức 0% đối với một số nhóm hàng phù hợp.

“Điều quan trọng là mỗi USD nhập khẩu thêm từ Mỹ nên mua thêm năng lực cho nền kinh tế Việt Nam, chứ không đơn thuần mua thêm hàng hóa”, thành viên Đại học RMIT chỉ rõ.

Đơn cử, việc nhập thiết bị bán dẫn nên đi cùng đào tạo kỹ sư và chuyển giao quy trình; nhập thiết bị năng lượng nên gắn với nâng cấp lưới điện và lưu trữ; mua máy bay nên tạo thêm hệ sinh thái bảo dưỡng, đào tạo và dịch vụ hàng không trong nước.

Việt Nam không nên “hy sinh” các ngành xuất khẩu truyền thống để tạo cân bằng cơ học, mà cần nâng chúng từ gia công lên thiết kế vật liệu, thương hiệu và phân phối, theo TS Tuấn.

"Không cần lựa chọn giữa tăng nhập khẩu từ Mỹ và bảo vệ xuất khẩu. Điều Việt Nam cần làm là biến nhập khẩu thành công nghệ và năng lực sản xuất; biến xuất khẩu thành sản phẩm có giá trị nội địa và khả năng truy xuất cao hơn", ông bổ sung.

Trần Chung