Theo đánh giá mới của Ủy ban Lancet về Những mối đe dọa toàn cầu đối với sức khỏe trong thế kỷ 21, con người có nguy cơ tuyệt chủng trong 75 năm tới nếu xảy ra chiến tranh hạt nhân hoặc trí tuệ nhân tạo (AI) bị sử dụng vào mục đích nguy hiểm.
Báo cáo do 35 chuyên gia thực hiện, xác định 17 nguy cơ lớn đối với sức khỏe con người từ nay đến năm 2100.
Ngoài AI và xung đột hạt nhân, danh sách còn có biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí, kháng thuốc kháng sinh, suy dinh dưỡng trẻ em, đại dịch và việc các nước giàu cắt giảm viện trợ quốc tế.
Các nhà hành động vì khí hậu bên ngoài hội nghị COP28, năm 2023. (Ảnh: Getty Images)
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh khả năng AI hoặc chiến tranh hạt nhân gây tuyệt chủng vẫn thấp, song hậu quả có thể mang tính thảm họa nếu những kịch bản này trở thành hiện thực.
Với chiến tranh hạt nhân, các vụ nổ và đám cháy quy mô lớn có thể đưa lượng lớn bụi và muội than lên tầng cao khí quyển, che khuất ánh sáng Mặt Trời. Nhiệt độ toàn cầu giảm mạnh có thể khiến mùa màng thất bát, thiếu lương thực trên diện rộng và dẫn đến nạn đói hạt nhân.
Trong khi đó, AI có thể bị lợi dụng để phát triển vũ khí sinh học nguy hiểm, tạo ra những mối đe dọa vượt ngoài khả năng kiểm soát của con người.
Một bài xã luận đăng trên tạp chí y khoa The Lancet cùng thời điểm công bố báo cáo cảnh báo rằng nếu các nguy cơ này xảy ra, mức độ thiệt hại có thể đẩy nhân loại vào thảm họa tận thế.
Biến đổi khí hậu đe dọa hàng tỷ năm sống khỏe mạnh
Không chỉ những kịch bản cực đoan, nhiều vấn đề đang diễn ra hằng ngày cũng có thể gây tổn thất nghiêm trọng đối với sức khỏe nhân loại trong những thập kỷ tới.
Để đánh giá mức độ nguy hiểm, nhóm nghiên cứu sử dụng chỉ số DALY, đo lường tổng số năm sống khỏe mạnh bị mất do bệnh tật, khuyết tật hoặc tử vong sớm.
Các mối đe dọa có thể gây tổn thất hơn một tỷ năm sống khỏe mạnh được xếp vào nhóm nguy cơ thảm họa lớn. Danh sách bao gồm ô nhiễm không khí, tình trạng kháng thuốc, suy dinh dưỡng trẻ em, biến đổi khí hậu, xung đột quân sự, đại dịch và các bệnh không lây nhiễm.
Theo mô hình của nhóm nghiên cứu, nếu thế giới hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở khoảng 1,8°C thay vì để tăng tới 4,4°C, nhân loại có thể tránh mất đi khoảng 1,89 tỷ năm sống khỏe mạnh.
Tác động của các nguy cơ cũng khác nhau giữa các khu vực. Tại những nước thu nhập cao, béo phì và các vấn đề sức khỏe tâm thần là những mối đe dọa nổi bật. Trong khi đó, tại các quốc gia thu nhập thấp, trình độ giáo dục hạn chế và suy dinh dưỡng tiếp tục ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng.
Một nguy cơ khác được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là sự suy giảm viện trợ y tế quốc tế. Trong năm qua, nhiều quốc gia tài trợ lớn, trong đó có Mỹ và Anh, đã công bố cắt giảm ngân sách viện trợ nước ngoài.
Theo ước tính, nếu nguồn viện trợ y tế quốc tế sụp đổ hoặc bị cắt giảm nghiêm trọng, thế giới có thể mất tới 1,5 tỷ năm sống khỏe mạnh trước năm 2100. Gần 70% thiệt hại dự kiến tập trung tại châu Phi hạ Sahara, khu vực vốn chịu ảnh hưởng nặng nề của tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em.
Trẻ em đi học dưới bầu không khí ô nhiễm bởi khói bụi ở Ấn Độ. (Ảnh: Getty Images)
Hành động trước khi rủi ro trở thành thảm họa
Giáo sư Christopher Murray, đồng Chủ tịch Ủy ban và Giám đốc Viện Đo lường & Đánh giá Sức khỏe thuộc Đại học Washington (Mỹ), cho rằng những quyết định của các nhà lãnh đạo hiện nay sẽ định hình sức khỏe và chất lượng cuộc sống của các thế hệ tương lai.
Theo ông, khi bắt đầu nghiên cứu ba năm trước, nhóm chuyên gia chỉ tập trung vào ba mối đe dọa lớn gồm xung đột, biến đổi khí hậu và đại dịch. Tuy nhiên, quá trình đánh giá cho thấy số lượng nguy cơ cần quan tâm lớn hơn nhiều.
“Chính phủ thực sự cần dành ngân sách và nhân lực cho công tác dự báo, phòng ngừa và chuẩn bị ứng phó với những mối đe dọa đa dạng này” , ông Murray nói.
Giáo sư Ibrahim Abubakar, chuyên gia dịch tễ học bệnh truyền nhiễm tại Đại học College London (Anh), nhấn mạnh mục tiêu của nghiên cứu không phải khiến công chúng hoang mang, mà giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ quy mô từng nguy cơ và khả năng giảm thiểu thiệt hại nếu hành động kịp thời.
Các chuyên gia cũng cho rằng 17 mối đe dọa không tồn tại riêng lẻ mà có thể tác động qua lại, khiến hậu quả trở nên nghiêm trọng hơn. Vì vậy, việc ứng phó cần được thực hiện đồng thời, từ đầu tư vào công nghệ, củng cố hệ thống y tế đến tăng cường hợp tác quốc tế.
Kết quả nghiên cứu dự kiến được giới thiệu tại Hội nghị Thượng đỉnh Y tế Thế giới ở Berlin, Đức. Nhóm tác giả sẽ cập nhật đánh giá hằng năm, bổ sung dữ liệu và những nguy cơ mới xuất hiện.
